portretrecht

Portretrecht bij filmen en fotograferen

Als je met een camera op straat staat, trek je altijd veel aandacht. Grote kans dat mensen op je reageren. Soms positief, door te zwaaien, lachen, dansen, en gek te doen voor de camera (wat ook het shot kan laten mislukken, maar het is in elk geval gezellig!). En soms negatief, omdat ze echt niet gefilmd of gefotografeerd* willen worden. Ik heb zelfs wel eens meegemaakt dat iemand mij heel verontwaardigd vertelde dat ik hem niet mocht filmen. Maar is dat eigenlijk zo? En wat zijn eigenlijk de regels hierbij?

Ik heb het hier natuurlijk over portretrecht. Portretrecht is een onderdeel van de Auteurswet waarmee geregeld is dat je niet zomaar beeld van iemand mag publiceren. En daar is meteen punt 1: filmen mag dus altijd! Wat je daarna met dat beeld doet, daarover gaan de regels omtrent het portretrecht.

Hieronder zal ik, met behulp van Jolien van Woudenberg van SUEZ Advocaten, proberen kort uit te leggen waar je aan moet denken bij het filmen van mensen.

Filmen op straat

Die man die mij vertelde dat ik hem niet mocht filmen op straat, heeft dus ongelijk. In de openbare ruimte mag je filmen wie en wat je wil. In principe mag je zelfs mensen filmen die in hun privé ruimte zijn, als je dat vanaf de straat kan zien, alhoewel dat om privacy redenen misschien niet zo netjes is om te doen.

Filmen op privé terrein

Privé terrein is alles wat niet openbaar is, dus bijvoorbeeld iemands huis of tuin, maar ook binnen in een restaurant of winkel (daar is de winkelier bijvoorbeeld de eigenaar van de ruimte) en denk bijvoorbeeld aan een station of bibliotheek. Dat lijkt openbaar, maar is het niet. In al die situaties zul je toestemming moeten hebben van de eigenaar om je camera uberhaupt aan te mogen zetten. Wel eens geprobeerd te filmen op het station? Binnen de kortste keren staat er een NS medewerker naast je.

En meestal krijg je op dat soort plekken alleen toestemming om te filmen, als je van tevoren plechtig belooft om niemand herkenbaar in beeld te brengen. Ok, daar kom ik zometeen op terug. Eerst het volgende.

Publicatie

Ik heb het nu gehad over beeld maken en wanneer en waar dat mag. Maar hoe zit dat dan met gebruik?

Ten eerste is er een groot verschil tussen commercieel gebruik en niet-commercieel gebruik (waartussen ook nog een heel grijs gebied ligt, maar dat laat ik hier even onbesproken!).

  • Niet-commercieel gebruik

    Bij niet-commercieel gebruik mag je best veel. Denk bijvoorbeeld aan een kunstfilm voor een expositie, je eigen vakantiefilm of een nieuws item. Hierbij mag je beeld waarin je andere mensen hebt gefilmd, in principe gewoon gebruiken, tenzij je iemand schade aandoet door de manier waarop je het beeld gebruikt. Maak je bijvoorbeeld een documentaire over drugsgebruik, en je filmt iemand die een sigaret rookt, terwijl een voice over vertelt over de nadelen van wietgebruik, dan kan dat de roker van de sigaret mogelijk onterecht in de problemen brengen.

  • Commercieel gebruik

    Bij commercieel gebruik is het anders. Over het algemeen is het zo dat beeld waarin iemand duidelijk herkenbaar is, niet zomaar gebruikt mag worden in een reclame, zonder iemand eerst even te vragen om toestemming.

  • Uitzonderingen

    Uitzonderingen op deze bovenstaande punten zijn mensen die een reden hebben om niet in beeld te willen: bijvoorbeeld iemand die gestalkt word, en niet wil dat de stalker hem ziet. Of iemand die een strafblad heeft.

Verder valt hier nog over te zeggen dat een rechter, mocht het zover komen, altijd zal kijken naar het belang van de persoon, en het belang van het beeld. Is een beeld actueel en nieuwswaardig? Dan zal een krant het beeld waarschijnlijk gewoon mogen gebruiken. Is de privacy van een persoon belangrijker dan een lollig item bij Spuiten en Slikken? Dan mag het beeld waarschijnlijk niet gebruikt worden. Wil je een beeld gebruiken om er geld mee te verdienen, dus bijvoorbeeld in een promotiefilm? Dan mag je het beeld waarschijnlijk niet zonder toestemming gebruiken.

“Het is inderdaad goed om mensen expliciet toestemming te vragen om de beelden te mogen gebruiken. Want toestemming om opnamen te maken, betekent niet automatisch toestemming om de beelden openbaar te maken.
Mensen moeten bijvoorbeeld ook weten op welke manier de beelden openbaar worden gemaakt en hoe vaak.

Zo heb ik meegemaakt dat mensen thuis werden overvallen voor opnamen voor het programma ‘Het Familiediner’, maar de presentator van dat programma al binnen hadden gelaten (met in zijn kielzog een aantal mannen met draaiende camera’s, die zich eerst buiten het zicht van degene die de deur opendeed hadden opgesteld) voordat ze doorhadden waarover het eigenlijk ging.
De presentator hadden zij niet herkend en hij vertelde dat hij een cadeau voor deze mensen had. In dit geval kun je niet zeggen dat toestemming is gegeven voor gebruik van de opnamen. Het is wel vaak de manier waarop de overvaljournalistiek werkt en probeert toestemming te construeren. Veel mensen treden dan niet op en laten het erbij zitten. Maar er is dus vaak goed iets tegen te doen.”Jolien van Woudenberg

Herkenbaar?!

Maar je hoeft pas te gaan nadenken over portretrecht, als je mensen herkenbaar in beeld brengt. Dus bijvoorbeeld een close-up van een lachende vrouw. Zoals ik eerder al schreef, mag je dat beeld wel gewoon maken. Als je dat beeld vervolgens wil gebruiken om jouw nieuwe tandpasta merk te promoten, kan dat weer niet.

Wat precies valt onder ‘herkenbaar’, kan per persoon variëren. Meestal is iemand redelijk onherkenbaar als je geen gezicht ziet. Maar onlangs filmde ik bijvoorbeeld een man, die zijn armen vol had met hele bijzondere tatoeages. Zo iemand is natuurlijk al herkenbaar zonder zijn gezicht te zien.

En denk eens aan de situatie, dat je aan het einde van de straat een bekende ziet komen aanlopen. Nog voordat iemand dichtbij genoeg is om het gezicht te kunnen onderscheiden, kun je iemand al herkennen aan de manier van lopen, bewegen en doen. Dus ook dat is herkenbaar.

Een praktijkvoorbeeld. Laatst maakte ik een video voor een product wat gebruikt wordt in een zorginstelling. Het doel van de video was om het product te promoten, wat de video dus commercieel maakte. We interviewden medewerkers van die zorginstelling, die vertelden hoe blij ze waren met het product. Daarna maakten we beeld van die medewerkers aan het werk, maar waren daarbij voorzichtig en zorgden dat er geen patiënten van de zorginstelling in beeld kwamen, omdat we dat hadden afgesproken met de zorginstelling. Tenslotte maakten we nog beelden van een acteur, die een patiënt speelde, die buiten op straat gebruik maakte van het product. Daarbij zorgden we ook weer dat er geen andere mensen op straat herkenbaar in beeld kwamen, maar alleen onze acteur. Mensen die verderop in beeld liepen, waren onscherp in de achtergrond en dus niet herkenbaar.

Met de medewerkers en met de acteur hadden we afgesproken dat we ze zouden filmen, dus zij ondertekenden en formulier om ons toestemming te geven om de beelden te gebruiken. Wat me brengt bij het volgende punt.

Quitclaims

Altijd als ik opnamen maak -zelfs als het niet enorm commercieel is-, laat ik de mensen die ik in beeld heb gebracht een formulier tekenen: een quitclaim. Hierin beschrijf ik waarvoor ik het beeld gebruik, en beloof ik dat ik het alleen daarvoor zal gebruiken. De persoon die het ondertekent, geeft daarmee toestemming om de betreffende beelden te gebruiken op de beschreven manier.

“Ook met quitclaims kan het zijn dat je achteraf een beeld toch niet mag gebruiken. Filmers moeten zeker zijn dat degene die in een quitclaim toestemming geeft tot gebruik van de beelden, zich ook werkelijk bewust is van de gevolgen daarvan.
Als je iemand in dronken toestand filmt, terwijl hij een stripteasedans uitvoert in een café en hem vervolgens een formulier laat tekenen dat hij geen bezwaar heeft tegen uitzending daarvan op de televisie, maakt hij grote kans dat hij met succes de uitzending van die opnamen kan tegenhouden.”Jolien van Woudenberg

Wil je ook een quitclaim gebruiken? Je kan hier onze template downloaden.

Hoe ga je hier slim mee om?

In de praktijk ben ik nooit zo heel erg bezig met de exacte regels. Dat hoeft ook helemaal niet, maar het is wel belangrijk om te weten hoe je hier op zo’n manier mee om kan gaan, dat het (achteraf) geen problemen oplevert.

Daarom laat ik mensen die ik film ALTIJD een quitclaim ondertekenen, als dat mogelijk is. En als ik op straat sta te filmen, of in een andere situatie waarin ik niet iedereen om een quitclaim kan vragen, dan zal ik óf zorgen dat ik niemand herkenbaar in beeld breng, als ik het beeld commerciëel wil gebruiken, óf ik houd rekening met mensen die niet graag in beeld willen als ik niet-commercieel beeld maak.

Want het kan wel zijn dat ik iemand wel mag filmen en in mijn film gebruiken, maar als iemand dat niet wil, waarom zou ik het dan doen? Ik vind het in zo’n geval veel prettiger werken om iemand gerust te stellen met de gedachte dat hij/zij niet in beeld zal komen. Dat houdt de situatie op straat of op de set een stuk aangenamer!

Eigenlijk geeft onderstaande video het beste weer hoe ik er in de praktijk mee omga.

Youtubers

En hoe zit het dan met youtubers? Moeten vloggers, die geld verdienen aan youtube advertenties, dan eigenlijk iedereen in hun vlog om een quitclaim vragen? Dit is precies het grijze middengebied wat ik eerder noemde. Ik zou in dat geval de beelden gewoon gebruiken. Maar houd er rekening mee dat iemand je kan vragen om de beelden te verwijderen.

“Daar gelden eigenlijk dezelfde regels voor als voor andere opnamen. Dus: als je meewerkt, kan dat toestemming impliceren. Als je toestemming hebt gegeven voor openbaarmaking (ook impliciet, bijvoorbeeld door zonder meer mee te werken aan de opnamen, terwijl je weet waarvoor het gebruikt gaat worden), kun je die vaak niet meer intrekken.

Het klopt dus niet dat het zo is dat je zodra iemand dat vraagt, beeld weer offline moet halen. Dat hangt er dus vanaf. Zo’n quitclaim is natuurlijk wel het veiligst om allerlei onduidelijkheden te voorkomen.”Jolien van Woudenberg

Tot slot

Heb je hier nog vragen over, of heb je een interessante ervaring in dit onderwerp die je wil delen? Laat een bericht achter onderaan de site! Mocht je een keer in de problemen komen hiermee, dan kun je uiteraard terecht bij Jolien van Woudenberg van SUEZ advocaten.

*ik heb het hier steeds over filmen, maar dit alles geldt natuurlijk ook voor fotografie!

 

Over de schrijver

Riske de Vries

Ruim 10 jaar ervaring als filmmaker, met een scherp oog voor detail. Weet als geen ander mensen te laten stralen voor de camera.

Verder lezen:

Comments 16

  1. Beste Riske,

    Mag je beelden publiceren bij sportwedstrijden als je toestemming hebt van de bron (filmer).
    Bepaalde tv-organisaties zijn wel aanwezig om eigen beelden op tv te vertonen. Heb je dan recht om de beelden gewoon te publiceren.

    Mvg Pieter

  2. Post
    Author

    Hai Pieter,
    Als jij van hen toestemming krijgt om de beelden te gebruiken, dan kan je dat gewoon doen.
    Maar denk eraan dat het eigendom van de beelden altijd bij de maker blijft. Die zou dus later zijn toestemming weer in kunnen trekken, zonder dat jij daar iets aan kan doen.
    Je kan er natuurlijk afspraken over maken en zwart op wit vastleggen dat jij de beelden mag gebruiken en dat ze daar niet op terug kunnen komen, maar waarschijnlijk zul je ze daar dan wel voor moeten betalen.
    Nog een variant is het auteursrecht van hen afkopen, maar ook dat zal erg duur zijn.
    Hoop dat je hier iets mee kan!
    Groetje, Riske

  3. Beste Riske,

    Ik ben twee weken geleden samen met mijn pgb er gefilmd door de Telegraaf. Toen wij zagen dat we gefilmd werden zeiden we dat we niet gefilmd wilden worden. De man met camera zei dat hij ons niet filmde maar iets op de markt.
    Een paar uur later kregen wij beiden apjes met de link van het filmpje en met ons beiden pontificaal in beeld op het stil staand fragment van het filmpje waar we ook in te zien zijn.
    We waren zeer verbouwereerd. We hebben contact opgenomen met de Telegraaf en ze hebben het filmpje verwijderd en ons eruit geknipt. Maar inmiddels hebben wij wel een 3 tal uren zonder toestemming op het Internet rond geslingerd. Hebben wij ook recht op een schadevergoeding?

    Groet,

    Anita van Zonneveld

    1. Post
      Author

      Hai Anita,
      Heb je ook daadwerkelijk ‘schade’ ondervonden van die drie uur dat jullie te zien waren? Heb je geld misgelopen, ben je ontslagen, heb je een freelance opdracht misgelopen, ben je vrienden kwijtgeraakt? Of iets anders? Volgens mij is er pas sprake van schadevergoeding als er aanwijsbare schade is.

  4. Maar het feit dat ik geen toestemming heb gegeven en er geen toestemming is gevraagd en ik zelf nog aan geef niet gefilmd te willen worden en zei het zomaar plaatsen maakt dat niets uit?

    1. Post
      Author

      Hai Anita,
      ja, dat maakt zeker wel uit: ze mogen het dan inderdaad niet plaatsen. Maar actie die ze daarom moeten ondernemen hebben ze al gedaan: ze hebben het beeld weggehaald.
      Het is inderdaad niet netjes dat ze het überhaupt hebben gebruikt, maar volgens mij kun je daar -als je er dus geen aanwijsbare schade aan over hebt gehouden- verder niets mee. Maar ik zal het nog even voor je navragen!

    1. Post
      Author

      Hai Anita, even voorgelegd aan Jolien (die ook in het artikel meeschrijft) die zegt dat het wel klopt wat ik zeg. Verder zei ze dit: “Vergoeding van immateriële schade of een vergoeding in verband met portretrecht zullen hier ook niet aan de orde zijn, en in elk geval zal de moeite niet opwegen tegen de opbrengst.”
      Hoop dat dat je helpt!

    1. Post
      Author
  5. Mijne Heren,
    Gezien de huidige comotie betreffende privacy is bovenstaand artikel erg actueel. Omdat deze discussie zich ook binnen onze videoclub ontspon, wil ik een kopie van dit artikel graag op onze website laten plaatsen, met bronvermelding.
    Ik hoop dat u hiermee accoord kunt gaan.

    1. Post
      Author

      Hallo Meneer Hommen,
      Wat leuk om te horen dat u het een interessant artikel vindt! Helaas kunnen we niet toestaan dat u een kopie op uw site plaatst. Wat we wel leuk zouden vinden: plaats een link naar het artikel op uw site, waardoor mensen het artikel op onze pagina komen lezen. Eventueel kunt u wel een paar quotes citeren uit ons artikel in uw eigen artikel, waarna weer verwezen wordt naar ons artikel. Op die manier is het denk ik interessant voor uw pagina en hebben wij er ook wat aan!
      Groeten, Riske
      PS: de Videomakers wordt gerund door 2 vrouwen, er zijn geen heren in ons team!

  6. Hi,

    Ik film tegenwoordig met mijn mobiel. Het is voor een beroepsorganisatie. De filmpjes komen bij nieuwsberichten op de besloten en openbare website te staan. Daarnaast ook op social media. Ik vraag altijd of men het goed vind. Maar quitclaims laat ik niet ondertekenen. Nog niet, want ik denk er wel aan. Het is alleen best een gedoe, voordat je het week lopen de mensen weer weg. En je momentum is weg. Hoe ga je daar mee om?

    1. Post
      Author

      Klopt, het is een lastig dingetje! Meestal vraag ik van tevoren of ze het goedvinden om gefilmd te mogen worden, en kom na het filmen pas met de quitclaim. Meestal vinden mensen het dan wel prima, hoewel ik inmiddels 1 keer heb meegemaakt dat iemand toen toch niet wilde tekenen. Dat is jammer, maar het risico hoort er een beetje bij denk ik. Volgens mij is er geen ideale manier…

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*